Sint Eusebiuskerk

, ,

Bouwjaar: circa 1452 – 1600
Stijl : laatgotiek (Nederrijnse gotiek)
Architect : onbekend
Rijksmonument

De van oorsprong rooms katholieke Sint Eusebiuskerk (ofwel Eusebiuskerk) werd gebouwd naast en op de ‘restanten’ van de Sint Maartenskerk (vernoemd naar de oorspronkelijke patroonheilige). Opdrachtgevers waren kerk- en stadsbestuurders die vonden dat Arnhem een grote en representatieve kerk moest hebben.

De belangrijkste bouwheer was Karel van Egmond, hertog van Gelre en graaf van Zutphen (1467-1538). Karel was een machtig persoon en zijn politieke en militaire invloed reikte tot ver buiten de Nederlanden. Gelre en Arnhem vormden een machtscentrum in de Europese politiek. Karel is begraven in de Eusebiuskerk. Zijn praalgraf in het koor is toch wel de belangrijkste bezienswaardigheid binnen in de kerk; zijn eigenlijke grafkelder (restanten beenderen) is rond 1960 teruggevonden onder de kerkvloer, dus in de oorspronkelijke Sint Maartenskerk. Hier liggen ook de skeletten van drie neven van Willem van Oranje.

De naam Eusebius (2e eeuw na Christus) komt van de martelaar Eusebius, een christen die actief het katholieke geloof verkondigde tijdens de periode (180-192) dat Commodus keizer van Rome was.
Tijdens de christenvervolging in de tijd van Commodus heeft men Eusebius de tong uitgerukt om hem het spreken te beletten. Ook nadat de tong van Eusebius was uitgerukt, bleef hij praten. Schedel en tong zijn bewaard gebleven in een zilveren reliekbuste.
Die reliekbuste is oorspronkelijk gemaakt voor de Eusebiuskerk. Tijdens de (protestantse) reformatie (16e eeuw) is die reliekbuste uit de Eusebiuskerk verwijderd en na allerlei omzwervingen een plek gevonden in de Schatkamer van de rooms katholieke Walburgiskerk, 250 meter verderop.

De protestantse reformatie was het 16e eeuwse schisma (scheiding) binnen het westerse christelijk geloof: kort samengevat protestantisme en katholicisme. In 1566 kwam dit in Nederland tot uiting in de Beeldenstorm. Veel katholieke kerken (waaronder dus de Eusebiuskerk) werden zonder pardon door de Protestanten in eigendom genomen. De Protestanten hadden niets met beelden en relieken en uit de van oorsprong katholieke kerken werden beelden e.d. verwijderd of vernietigd.

Bouwstijl
De Eusebiuskerk heeft de vorm van een driebeukige kruisbasiliek en heeft als bouwstijl laatgotiek en in het bijzonder die van de Nederrijnse gotiek. Gotiek is een laatmiddeleeuwse bouwstijl (1140-1500) toegepast in beeldende kunst en architectuur, vooral in kerkgebouwen. De belangrijkste eigenschappen van gotiek zijn verticaliteit (hoge gebouwen en torens) en veel licht van buiten naar binnen. Gebruik van spitsbogen, hoge glasramen, baldakijnen en roosvensters. De laatgotiek kenmerkt zich door een flamboyante stijl met (vlamvormige) elementen in de vorm van buitendecoraties die op vele bouwkundige onderdelen werden aangebracht.
Er zijn meerdere varianten van gotiek in de Lage Landen (Nederland en Vlaanderen). Brabantse gotiek is o.a. terug te vinden bij het stadhuis van Middelburg en de Sint Janskathedraal in Den Bosch.
Nederrijnse gotiek is te vinden in het midden en oosten van Nederland en komt oorspronkelijk uit het Rijnland. Het gaat hier om grote kerken die rijkelijk zijn versierd. Naast de Eusebiuskerk is dat de Sint Maarten in Zaltbommel en de Sint Walburgis in Zutphen.

Bezienswaardigheden in de Eusebiuskerk
In de protestantse Eusebiuskerk zijn er (relatief gezien) weinig bezienswaardigheden als je dit vergelijkt met b.v. de katholieke Sint Janskathedraal in Den Bosch. Dit komt door de uitgangspunten van de twee christelijke geloofsrichtingen. Bij de katholieken is het BEELD (heiligenbeelden, ornamenten, schilderingen enz.) min of meer uitgangspunt; bij de protestanten het WOORD (oude en nieuwe testament).
In de Eusebiuskerk zijn naast het praalgraf van Karel van Egmond nog andere zaken te zien, zoals vier gildetafels, de preekstoel en het grafmonument van Jodocus Sasbout, eerste kanselier van Gelderland onder keizer Karel V.
Verder zijn er in de kerk(toren) luidklokken en een carillon, beide met klokken uit het verre verleden, maar ook met klokken van na 1944.
Het kerkorgel werd verwoest tijdens de Slag om Arnhem (2e W.O. – september 1944). In 1961 werd het orgel van de in 1951 gesloten Hersteld Evangelisch Lutherse Kerk in Amsterdam gekocht en gerestaureerd door de Utrechtse orgelbouwers Van Vulpen. Dit orgel werd oorspronkelijk gebouwd door Johannes Strümpler (1736-1807) en is dus ruim 200 jaar oud.
Binnen, maar zeker ook buiten de kerk zijn veel bouwsculpturen te zien. Luchtboogbeelden, (schijn)spuwers en kraagsteenkopjes van dieren, mensen, narren, duivels en andere figuren.
In 1961 werden door Henk Vreeling (schijn)spuwers gemaakt en geplaatst van stripfiguren, zoals Donald Duck, Mickey Mouse, Pluto en nog meer Disney figuren.
Tenslotte is er in 1994 dwars door de kerktoren heen een panoramalift gekomen van waaruit bezoekers, als zij naar boven gaan, het carillon en de kerkklokken kunnen zien. Boven aangekomen heeft men een schitterend vergezicht over Arnhem en omstreken.

Restauraties
De Eusebiuskerk bestaat nu zo’n 500 jaar. In de loop der eeuwen hebben vele restauraties plaatsgevonden. Die bleken noodzakelijk als gevolg van brand, ouderdom, oorlogen en kwaliteit van bouwmateriaal (baksteen, tufsteen en trachiet) in relatie tot weersomstandigheden.
De eerste grote restauraties (intern en extern) dateren van 1783/84 en van 1894 tot 1926.
De Eusebiuskerk werd bijna helemaal verwoest tijdens de Slag om Arnhem in 1944 (2e W.O.). Na 1945 werd de kerk nagenoeg geheel in zijn oorspronkelijke staat hersteld en werd de toren compleet herbouwd en kreeg een nieuw bovendeel (voltooid in 1964).
Van 1981 tot 1994 vond er weer een restauratie aan de kerk plaats, omdat het broze tufgesteente onvoldoende weerbestendig bleek te zijn. Kosten: circa 8 miljoen euro.
In 2009 bleken er grote problemen te zijn met de tufstenenbekleding van de toren. Steigers werden rondom de toren geplaatst om mensen te beschermen tegen vallende brokken steen en om onderzoek te doen in verband met de restauratie. Er ligt nu een restauratieplan uit 2013, begroting 24 miljoen euro, waarvan 3 miljoen euro voor herbestemming van de kerk.

De kerk doet na de restauratie dienst als multifunctioneel centrum. Slechts eenmaal per maand wordt er nog een kerkdienst gehouden. De kerk zal verder nog worden gebruikt als toeristische trekpleister voor Arnhem (o.a. de panoramalift), voor bruiloften, concerten en andere gelegenheden.
In september 2019 is het 75 jaar geleden dat de Slag om Arnhem plaatsvond. Het is de bedoeling dat de gehele restauratie voor de die tijd zal zijn afgerond.
Het Huis van God heeft zich dan in circa 500 jaar getransformeerd tot Huis van de Stad.

Meer weten over de Eusebiuskerk?
Voor wie zich wil verdiepen in de geschiedenis van dit rijksmonument, verwijs ik naar het boek ‘De Sint-Eusebiuskerk te Arnhem, Bouwsculptuur en Bouwgeschiedenis’ door Elizabeth den Hartog en Ronald Glaudemans. Uitgeverij WBooks, Zwolle – ISBN 978 90 663 0018 7.
Voorts is er onder andere informatie te vinden op www.eusebius.nl.