H. A. Lorentz

,

Hendrik Antoon Lorentz,  Arnhemmer en Nobelprijswinnaar Natuurkunde 1902

De in Arnhem geboren Hendrik Antoon Lorentz ontving in 1902 de Nobelprijs voor Natuurkunde.
Tot op heden werd aan Nederlanders 18 keer een Nobelprijs uitgereikt, waarvan 8 keer voor natuurkunde. De eerste keer voor natuurkunde in 1902 en de laatste keer voor natuurkunde in 2010 aan Andre Geim.
De laatste Nederlandse Nobelprijswinnaar is Ben Feringa die in 2016 de Nobelprijs kreeg voor scheikunde.

Foto: Hendrik Antoon Lorentz,
Links in zijn jongere jaren, rechts in zijn oudere jaren

Hendrik Lorentz werd geboren op 18 juli 1853 in Arnhem (Steenstraat). Zijn geboortehuis heeft gestaan tussen de Spijkerlaan en de Boekhorstenstraat waar zijn vader een tuinderij exploiteerde.
Na de lagere school ging Lorentz in 1866 direct naar de 3e klas van de HBS (Hogere Burgerlijke School) in Arnhem. Hij haalde hoge cijfers voor zowel de exacte vakken als voor de talen. Hij sprak vloeiend Engels, Frans en Duits, wat hem later bij zijn internationale contacten goed van pas kwam.
Met een HBS-diploma kon je in die tijd niet direct naar de Universiteit. Daarom deed hij daarna een studie in Latijn en Grieks, waarin hij het staatsexamen haalde.
In 1870 ging hij studeren aan de Rijksuniversiteit in Leiden: wis-, natuur- en sterrenkunde. Na zijn kandidaatsexamen in 1872 ging Lorentz terug naar Arnhem om daar verder thuis te studeren. Tot 1878 gaf hij in Arnhem wiskundeles op de avondschool, gelegen aan de Hommelseweg.
Op 11 december 1875 promoveerde Lorentz op het proefschrift “Over de theorie van de terugkaatsing en breking van het licht”. In januari 1878, 24 jaar oud, werd hij benoemd tot hoogleraar in de theoretische fysica in Leiden. Tot zijn pensioen in 1912 bleef hij in die functie werkzaam.
In 1881 trouwde Lorentz Aletta Kaiser, zij kregen twee zoons en twee dochters. Lorentz overleed in 1928 op 74-jarige leeftijd in Haarlem.

Foto: Solvay conference 1911

Lorentz is de grondlegger van de elektronentheorie die hij in 1892 beschreef en legde in 1895 de basis voor de relativiteitstheorie van Einstein.
In 1896 had Pieter Zeeman, leerling en sinds 1890 assistent van Lorentz, ontdekt dat licht van golflengte verandert en gepolariseerd wordt als de lichtbron in een sterk magnetisch veld wordt geplaatst, het zogenaamde Zeeman-effect. Lorentz kon deze waarneming met zijn elektronentheorie verklaren. Nadere studie leerde o.a. dat de elektrische deeltjes een negatieve lading hadden en een massa die duizend maal zo klein is als het lichtste atoom, het waterstofatoom. Voor hun bijdragen aan de natuurwetenschap kregen Lorentz en Zeeman in 1902 de Nobelprijs voor Natuurkunde “als erkenning van hun buitengewone verdiensten voor hun onderzoek naar de invloed van magnetisme op stralingsverschijnselen”.

In 1905 werd Lorentz lid van de Royal Society in London. Beroemde Nederlandse wetenschappers zoals Christiaan Huygens en Antoni van Leeuwenhoek gingen hem in de eeuwen daarvoor al voor.
In 1918 ontving Lorentz van de Society de Copley Medal voor zijn bijdrage aan de natuurwetenschap. Wetenschappers zoals Charles Darwin, Louis Pasteur, Albert Einstein en Stephen Hawking werden in het verleden ook met een Copley Medal onderscheiden.

Na zijn pensionering in 1912 werd hij onder andere conservator van het Fysisch Kabinet bij het Teylers Museum in Haarlem en secretaris van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen, ook in Haarlem.

Van groot belang voor Nederland was Lorentz’s voorzitterschap (van 1918 tot 1926) van de Staatscommissie Zuiderzee. Hij werkte mee aan plannen voor de drooglegging van de Zuiderzee.
Hij stelde de golfvergelijking op, waarmee de waterhoogtes (en daarmee de benodigde dijkhoogtes) na afsluiting door de Afsluitdijk voorspeld konden worden. Lorentz stelde voor het probleem van de waterhoogten op te lossen met numerieke wiskunde. De bewegingsvergelijkingen voor water moesten opgelost worden voor de geulen. Het werk van deze staatscommissie is van grote betekenis geweest voor het waterloopkundig onderzoek in Nederland.
Na voltooiing van de Afsluitdijk in 1933 bleken de voorspellingen van die commissie juist.
De Lorentzsluisen zijn naar hem vernoemd.

Dat Lorentz zowel voor de wetenschap als voor Nederland van groot belang is (geweest) mogen we  met een gerust hart zonder meer vaststellen.
In 1931 werd voor Lorentz een monument opgericht in park Sonsbeek. De eerder genoemde voormalige HBS heet nu het Lorentz Lyceum.

Foto: Lorentz en Einstein in Leiden