Lombok

De wijk Lombok ligt in het westen van Arnhem, op loopafstand van Station Arnhem Centraal. De wijk begint ongeveer ter hoogte van het voormalig ziekenhuis Sint Elisabeths Gasthuis en wordt begrensd in het noorden door de spoorlijn Arnhem-Utrecht, in het zuiden door de Neder-Rijn (Rijnhotel) en de Diependalstraat in het westen. Deze rustige wijk telt circa 1700 inwoners.

Lombok ca. 1890 (Gelders Archief)

Lombok ca. 1890 (Gelders Archief)

 

Naamgeving
De wijk kreeg aan het einde van de 19e eeuw haar naam, naar aanleiding van een strafexpeditie van het Nederlands-Indische gouvernement tegen de Balinezen op Lombok in 1894. Indonesië was in die tijd een kolonie (onderdeel/eigendom) van Nederland. Er is dan ook geen wijk in Arnhem met zoveel straatnamen die gelinkt kunnen worden aan ons Koningshuis: Oranje, Nassau, Alexander, Sophia, Anna Paulowna, Frederik Hendrik en Wilhelmina.

Ontwikkeling
In de 2e helft van de 19e eeuw lagen er plannen om in dit gebied van Arnhem een chique villawijk voor de gegoede burgerij te ontwikkelen. Er werden langs de Utrechtseweg enkele landhuizen gebouwd, maar toen de Rijksoverheid in 1882 besloot om aan de Wilhelminastraat een koepelgevangenis te bouwen werd het gebied als zodanig onaantrekkelijk voor een villawijk.

Door de forse groei van het inwonertal van Arnhem (door o.a. de snelle industriële ontwikkeling) werd huisvesting voor de arbeiders een ‘must’. Huisvesting voor deze bevolkingsgroep, de sociale woningbouw, werd gerealiseerd door zgn. woningbouwverenigingen. In 1893 werd gestart met de arbeiderswijk (Oud) Lombok, tussen de Oranjestraat en de Zwarteweg.
De huizen werden gebouwd volgens een rechthoekig patroon dat van noord naar zuid en van west naar oost liep. Er waren eenkamerwoningen (met zolder) en tweekamerwoningen. Verder waren er boven- en benedenwoningen. Ook werd gezorgd voor openbaar groen: plantsoentjes en bomen.

De wijk was voor een groot gedeelte zelfvoorzienend. Er waren scholen, een badhuis met wasserij, een bewaarschool (voor kleuters van groep 1 en 2), een politie- en brandweerpost en winkels.
Veel van deze oorspronkelijke gebouwen zijn nu nog in de wijk te vinden, weliswaar met een andere bestemming. Bijvoorbeeld de bewaarschool wordt nu gebruikt als Buurthuis ‘t Huukske.
De voormalige politiepost vinden we aan het Nassauplein, zoals ook het vroegere badhuis.
De woningen aan de Oranjestraat (nrs. 46 en 48)  zijn naar Engels voorbeeld gebouwd.

Grote gebouwen in Lombok
Er zijn een drietal in het oog springende gebouwen in de wijk te weten de Koepelgevangenis aan de Wilhelminastraat, het (voormalig) ziekenhuis Sint Elisabeths Gasthuis aan de Utrechtseweg en het Rijnhotel aan Onderlangs.  

Koepelgevangenis
De koepelgevangenis is een voormalige gevangenis. Dit gebouw werd in 1886 ontworpen door Johan Metzelaar, die ook de koepelgevangenis van Breda ontwierp. Het complex is geregistreerd als rijksmonument en was onderdeel van de penitentiaire inrichting De Berg.
Het cellengebouw (de Koepel) heeft een rond grondplan met een diameter van 63m en vier bouwlagen met ieder vijftig cellen, en een zolderverdieping. Het cellengebouw wordt afgesloten door een koepeldak , dat rust op een ringvormig lessenaarsdak boven de cellen. De hoogte bedraagt 37,90m. In de 4 windstreken zijn tegen het gebouw aan rechthoekige traptorens gesitueerd, die reiken tot het begin van het koepeldak.

In maart 2013 werd het complex gesloten als gevangenis. Daarna diende het een paar jaar als huis van bewaring. In september 2015 werd het een tijdelijke opvang voor vluchtelingen. In oktober 2017 werd het complex te koop gezet. Vandaag de dag zijn er meerdere kleine bedrijven gevestigd. Zie onder andere www.prisonexperience.nl

Zeer recent werd de koepelgevangenis verkocht door het Rijksvastgoedbedrijf voor een bedrag van 3,1 miljoen euro aan bedrijven die gelieerd zijn aan de Rijssense projectontwikkelaars/bouwers Nijhuis en Ter Steege. Gedetailleerde (bouw)plannen zijn er nog niet, maar de toekomst ligt op het gebied van wonen en cultuur. Het erfgoed dient als zodanig te worden behouden; de muur rond het terrein blijft bestaan. Er wordt gedacht aan multifunctionele bestemmingen zoals woonruimtes in combinatie met kantoren e.d.. Wordt vervolgd.

Op dit moment kent de Gemeente Arnhem nog één gevangenis (penitentiaire inrichting). Deze gevangenis biedt plaats aan 270 gedetineerden en is gevestigd in Arnhem Oost, nabij sportpark Bakenhof. In de volksmond wordt deze gevangenis de ‘BlueBand Bajes’ genoemd, vanwege de blauwe streep op de muren van het gebouw. Zie o.a. www.dji.nl

Sint Elisabeths Gasthuis
Ook wel genoemd het Elisabeth Gasthuis is een voormalig (rooms-katholiek) ziekenhuis gesticht in 1878 door J.H. van Basten Batenburg. Het is gebouwd in neorenaissance stijl. Het ontwerp is van de Arnhemse architect J.W. Boerbooms, toen woonachtig aan de Korenmarkt 16 in Arnhem.
Het ziekenhuis werd vernoemd naar de heilige Elisabeth van Thüringen; het medisch personeel bestond langere tijd uit Franciscaner nonnen uit Münster, Duitsland.
Tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 (2e Wereldoorlog 1940-1945) was dit ziekenhuis een bijzonder ziekenhuis. Voor de ingang van het gebouw hing de vlag van het Rode Kruis. Tijdens de slag  werd doorgegaan met het opereren van zowel Britse als Duitse troepen.
In 1986 fuseerde het Gasthuis met het Gemeenteziekenhuis en na de fusie met het Diaconessenhuis in 1995 ontstond uit deze drie het huidige Rijnstate. In 1995 werd het Gasthuis als ziekenhuis opgeheven. Na een grondige renovatie werd het voormalig Elisabeth Gasthuis opgedeeld in appartementen.

Rijnhotel
Aan de zuidgrens (Neder-Rijn) van Lombok is het Rijnhotel gevestigd. Dit hotel werd in de jaren 1930-1940 gebouwd naar een ontwerp van de Arnhemse architect N. van Hassel. Indertijd heette het nog Rijnpaviljoen. Tijdens de Slag om Arnhem werd het gebouw zeer zwaar beschadigd en na de 2e Wereldoorlog werd het herbouwd. Toen kreeg het de naam ‘Rijnhotel’.
Vanaf het terras en vanuit de ronde eetzaal heb je een schitterend uitzicht op Arnhem (en de Neder-Rijn); zeer zeker de moeite waard om te zien. Het Rijnhotel is nu in handen van NH-hotels.

Lombok is een mooie oude (arbeiders)wijk met historie waar nog veel authentieke woningen en gebouwen te vinden zijn.