Home > Monumenten > Kerken > Sint Martinuskerk

Sint Martinuskerk

Bouwjaar : 1874-1876
Stijl : neogotisch (Nederrijnse gotiek)
Architect : Alfred Tepe
Rijksmonument

Van 1825 tot 1875 steeg het inwonertal van Arnhem sterk. Die groei had tot gevolg dat de twee bestaande rooms katholieke parochiekerken Walburgis en de ‘kleine’ Eusebiuskerk aan het Nieuwe Plein te klein werden voor de groeiende geloofsgemeenschap. Er ontstond dus behoefte aan een derde parochiekerk.

© ArendtsFotografie

 

Die nieuwe rooms katholieke kerk werd de Sint Martinuskerk, gebouwd net buiten de oostelijke singel. Het terrein was oorspronkelijk een begraafplaats bestemd voor arme mensen die geen graf konden betalen. De kerk is vernoemd naar de oorspronkelijke beschermheilige van Arnhem, Sint Martinus. Arnhem heeft als stad sinds circa 1450 echter Sint Eusebius als beschermheilige, dus niet meer Sint Martinus. De zojuist genoemde ‘kleine’ Eusebiuskerk, die aan Het Nieuwe Plein stond, werd overigens gebouwd in 1865 en gesloopt in 1990.

De Sint Martinuskerk (ofwel Martinuskerk) is vernoemd naar Martinus van Tours (Frankrijk). Deze Martinus (ook wel Maarten genoemd) werd geboren rond 316 in Hongarije als zoon van Romeinse ouders. Op jonge leeftijd werd hij soldaat in het Romeinse leger en trok later naar Gallië, nu Frankrijk geheten. Volgens de legende ontmoette hij bij een stadspoort van Amiëns een bedelaar aan wie hij de helft van zijn mantel gaf. Omdat de helft van de mantel eigendom was van Rome, kon hij slechts zijn eigen helft weggeven. Volgens de legende staat de bedelaar symbool voor Christus zelf. Maarten liet zich toen bekeren.
Maarten leefde als kluizenaar en stichtte een klooster (het eerste) in Frankrijk in de buurt van Poitiers. Later werd hij gekozen tot bisschop van Tours. Als bisschop zette hij zich in voor verdere verspreiding van het christendom. Maarten zou in zijn leven enkele wonderen hebben verricht, hij stierf op tachtigjarige leeftijd in 397.

Vroeger was 11 november, de dag van Sint Maarten, de datum waarop de oogst binnengehaald moest zijn en het vee op stal ging. Ook werden er op die dag grote Sint Maartensvuren ontstoken. Later, en nu nog steeds, werd het Sint Maartensfeest vooral een kinderfeest. Kinderen trekken met uitgeholde pompoenen met een kaarsje erin of lampions ’s avonds langs de deuren en zingen waarvoor ze snoep of fruit krijgen.
Sint Maarten is de beschermheilige van de armen.

Bouwstijl
De neogotische Martinuskerk heeft, zoals ook de laatgotische Eusebiuskerk, de vorm van een driebeukige kruisbasiliek en is ook gebaseerd op de Nederrijnse gotiek. Gotiek is een laatmiddeleeuwse bouwstijl toegepast in de beeldende kunst en architectuur, vooral in kerkgebouwen. De belangrijkste eigenschappen van gotiek zijn verticaliteit (hoge gebouwen en hoge torens) en veel licht van buiten naar binnen. In tegenstelling tot de van oorsprong rooms katholieke Eusebiuskerk is de Martinuskerk niet rijkelijk versierd van buiten; dus geen luchtbogen, schijn- spuwers en kraagsteenkopjes.

De kerk oogt van binnen vrij sober. Bezienswaardigheden zijn er veel, zoals het oude hoofdaltaar helemaal achterin de kerk en de twee zijaltaren. In het linker zijaltaar vind je Onze Lieve Vrouw van Arnhem: ‘De Madonna van de Meester van Soeterbeeck’ (circa 1475). Verder is er een Piëta: Maria met haar dode Zoon Jezus op haar schoot. Ook de gebrandschilderde ramen (waaronder De Slag om Arnhem) en teruggevonden muurschilderingen zijn bijzonder mooi. Het orgel is gemaakt door de gebroeders Gradussen uit Winssen, dezelfde bouwers als van het orgel in de Walburgiskerk.

Architect
Architect van de Martinuskerk is Alfred Tepe (1840-1920). Hij was na Pierre Cuypers de belangrijkste architect van de neogotiek in Nederland. Tientallen kerken in het aartsbisdom Utrecht heeft Tepe ontworpen. Pierre Cuijpers kennen we als architect van het Centraal Station en het Rijksmuseum in Amsterdam. Ook hij was architect van zeer veel kerken. Tepe’s kerken kenmerken zich door een vaak eenvoudige maar rijzige bouwstijl, waar mogelijk met een hoge westtoren en bijna altijd driebeukig uitgevoerd. Luchtbogen en ornamenten aan de buitenkant ontbreken nagenoeg altijd. Door Tepe zijn onder andere ontworpen de Sint Bernulphuskerk in Oosterbeek en de Jan de Doper kerk aan de Verlengde Hoflaan 74 in Arnhem. In deze laatste kerk vinden sinds 2011 geen misvieringen meer plaats. Sinds mei 2013 doet deze kerk dienst als Memorarium. Een Memorarium is een gedenkplaats voor overledenen, met onder andere een urnenruimte.

Foto Job Richter

Foto Job Richter

 

De Slag om Arnhem en later
Tijdens de Slag om Arnhem (september 1944 – W.O. II) heeft de Martinuskerk relatief weinig schade opgelopen, dit in tegenstelling tot de Walburgiskerk en de Eusebiuskerk welke beide nagenoeg geheel vernield werden. De schade werd hersteld en vonden er in 1961 en tussen 1994 – 1998 nog restauraties plaats. Het dak werd toen geheel vernieuwd.
Direct achter de kerk is een parochiehuis, waarin onder andere de Martinuskapel werd gehuisvest. In 1967 werd die kapel opgeknapt en wordt tegenwoordig gehuurd door de Poolse Katholieke Missie. De inventaris is eigendom van de Poolse gemeenschap.
Sinds 2010 houdt de Poolse parochie haar zondagsviering in de Martinuskerk, omdat de kapel te klein was geworden.

De Martinuskerk behoort vandaag de dag tot de Rooms Katholieke Parochie Sint Eusebius (www.eusebiusparochie.nl). In de kerk worden verschillende vieringen gehouden op dinsdag- en zondagmorgen en zaterdagmiddag. De Mariakapel is geopend op donderdag- en vrijdagmorgen en zaterdagmiddag.
Het is vooral bijzonder dat je direct vanuit een drukke winkelstraat naar de stilte en de rust van een kapel kunt gaan. Waar kan dat nog?