Spijkerkwartier

, ,

Het Spijkerkwartier ligt in het oosten van Arnhem en grenst direct aan het centrum van de stad.
Het Spijkerkwartier omvat de buurten Spoorhoek, Spijkerbuurt en Boulevardkwartier.
De wijk telt totaal globaal 6600 inwoners.

De Spoorhoek ligt ten noorden van de Ir.J.P. van Muilwijkstraat en wordt begrensd door de Apeldoornsestraat en de spoorlijn Arnhem Centraal – Velperpoort – Zutphen. Deze buurt wordt ook wel Hommelskwartier genoemd en hoorde in vroeger tijden tot de wijk Klarendal. Het is een levendige buurt met nogal wat ‘kleine’ middenstand.
Aan de Apeldoornsestraat 4 was vanaf 1946 tot 1978 Hotel Bosch gevestigd. In 1978 werd het pand gekraakt en tot 2000 was het hét krakerspand van de krakersbeweging in Arnhem: een kleurrijke en bewogen periode. In 2000 werd het pand opgekocht door een woningbouwvereniging. Vanaf die datum heeft het meerdere bestemmingen gehad, waaronder Kultuurhuis Bosch. Het is nu een cultuurcentrum.

Voormalig Hotel Bosch

Spijkerbuurt en Boulevardkwartier
Als we over het Spijkerkwartier spreken bedoelen we meestal de Spijkerbuurt en Boulevardkwartier. De grenzen van deze twee buurten worden grofweg gevormd door de Eusebiusbuitensingel, de Ir. J.P. van Muilwijkstraat, de spoorlijn Arnhem-Zutphen en de Boulevard Heuvelink. De belangrijkste winkelstraat in de wijk is de Steenstraat.

Steenstraat

Naamgeving en ontwikkeling
Het Spijkerkwartier dankt haar naam aan twee middeleeuwse opslagloodsen die hier vroeger stonden, zogenaamde spijkers of spiekers. Het woord spijker gaat terug naar het Latijnse woord spica dat voorraadschuur betekent

Het Geldersch Spijker (feitelijk een landgoed) lag ongeveer waar nu de kruising van de Parkstraat met de Prins Hendrikstraat ligt. Eerst in particulier bezit, kwam het landgoed vanaf 1865 langzamerhand in het bezit van de gemeente. In 1878 was de gemeente algeheel eigenaar geworden.
Het Hertogs Spijker stond aan de Karel van Gelderstraat en de Dullertstraat. Deze spijker werd tussen 1880-1890 gesloopt.

Spijkerbuurt
Door stadsarchitect Hendrik Jan Heuvelink werd de Spijkerbuurt in 1853 ontworpen. Pas tussen 1880 en 1890 kwam de bouw van deze wijk pas echt van de grond, onder de directie van zijn zoon (ook) Hendrik Jan.
Een groot deel van de wijk werd ontwikkeld en gebouwd voor lokale welgestelde mensen die niet in, maar wel dicht bij het centrum van de stad wilden wonen. We vinden grote herenhuizen bestaande uit vier verdiepingen (inclusief souterrain) in straten zoals de Spijkerstraat, Parkstraat, Emmastraat en Hertogstraat. Deze veelal monumentale panden werden gebouwd in eclectische bouwstijl met neoclassicistische invloeden. Eclecticisme is het combineren van kenmerken van verschillende bouwstijlen tot een mooi geheel. Huizen in Frans neorenaissance bouwstijl zijn de ‘Brusselse huizen’ in de Spijkerstraat, ontworpen door architect Jan Hendrik Sluijters.
Maar tussen de herenhuizen stonden ook eenvoudiger huizen en arbeiderswoningen.

Brusselse huizen

Boulevardkwartier
Het Boulevardkwartier, zuidelijk van de Spijkerbuurt, ontworpen door H.J. Heuvelink junior, werd aan de Gemeente Arnhem gepresenteerd in 1877. Dus bijna 25 jaar later dan het ontwerp van de Spijkerbuurt. Maar beide ontwerpen werden rond 1890 en later gerealiseerd. Ook het Boulevardplan voorzag weer rijkelijk in de bouw van herenhuizen en villa’s. Deze huizen lagen aan brede straten (boulevards). Maar ook hier weer in zijstraten en stegen huizen voor de ‘gewone’ mensen.

Er zijn veel mooie grote panden in het Boulevardkwartier. De kruising Parkstraat, Singelstraat en Eusebiusbuitensingel is een mooie entree naar het Boulevardkwartier.
Enkele mooie huizen in het kwartier zijn Villa Gelders Spijker (hoek Park- en Prins Hendrikstraat) in Frans neorenaissance bouwstijl. en Boulevard Heuvelink 137-149 / hoek Prins Hendrikstraat 60,
gebouwd in 1894, met vier beneden- en bovenwoningen achter een zeer mooie facade.

Boulevard Heuvelink 137-149

De jaren 1950/1980 en daarna
In de 2e Wereldoorlog (1940-1945) zijn veel karakteristieke panden in de Spijkerbuurt en Boulevardkwartier verwoest. Daarnaast bleken er in de jaren 50 en 60 steeds meer huizen in oude stadwijken in slechte staat te zijn. Bedrijven en later ook gezinnen trokken weg uit de wijken.
De herenhuizen waren/werden te duur voor individuele bewoning. Panden werden opgekocht door o.a. pandjesbazen en per etage verhuurd of geschikt gemaakt voor kamerverhuur.
Er ontwikkelde zich met name in de Spijkerbuurt (raam)prostitutie, de eerste Nederlandse gastarbeiders vonden in de wijken een beperkt onderkomen en studenten vonden er een kamer. Drugshandel en criminaliteit tierden er welig. Op zich geen Arnhems fenomeen, het kwam in alle grote Nederlandse steden voor. In 1980 werd de raamprostitutie in Arnhem geconcentreerd in de straten bij de spoordijk.

Vanaf 1980 gingen zowel de Spijkerbuurt als het Boulevardkwartier in totaliteit op de schop door middel van stadsvernieuwing, onder leiding van de Gemeente Arnhem. Panden werden gesloopt en maakten plaats voor onder andere huurflats en huurwoningen. De raamprostitutie werd in 2006 uit de Spijkerbuurt verbannen. De wijk(en) verbeterden. Oude herenhuizen werden opgeknapt. En zo kreeg het geheel weer haar oude aanzien terug. Het werd weer een gewilde wijk om te wonen.

Oud en nieuw

De Spijkerbuurt en het Boulevardkwartier zijn sinds einde 2007 een Rijksbeschermd stadsgezicht. Panden die binnen een beschermd (stads)gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de steden- bouwkundige en cultuurhistorische waardering van dat gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

Na woelige jaren zijn de Spijkerbuurt en het Boulevardkwartier weer in (min of meer) oude luister hersteld. Overtuig jezelf: maak een wandeling door de wijken.